Bilgi Köşesi · Ağustos 2026 · ← Tüm yazılar
"Yaşlandı, tabii yorulur." Bu cümle, geriatri kliniklerinde en sık duyduğumuz ve en çok zaman kaybettiren cümlelerden biridir. Oysa ileri yaşta sürekli yorgunluk, halsizlik, nefes darlığı ve unutkanlığın arkasında çoğu zaman basit bir kan tahliliyle bulunabilen ve tedaviyle düzelen nedenler yatar: kansızlık, B12 vitamini, demir ve folat eksikliği.
Türkiye'de ne kadar yaygın?
Doç. Dr. Volkan Atmış'ın da araştırmacıları arasında bulunduğu ve Ankara'da toplumda yaşayan 827 yaşlının katıldığı çalışmada — yani hastaneye yatanlar değil, kendi evinde yaşayan, görece sağlıklı yaşlılarda — kansızlık oranı yüzde 7,3 bulundu. Asıl dikkat çekici bulgu ise vitamin ve mineral eksikliklerinin yaygınlığıydı: çalışmada kullanılan eşik değerlere göre katılımcıların yaklaşık üçte ikisinde B12 vitamini düşüklüğü, yaklaşık onda birinde folat eksikliği ve yüzde 7'sinde demir eksikliği saptandı. Bu eksikliklerin önemli bir kısmı henüz kansızlığa dönüşmemişti; yani tam kan sayımı "normal" görünse bile eksiklik mevcuttu.
Neden yaşlılarda daha sık görülür?
- Emilim azalır: Yaşla birlikte mide asidi azalır; B12 vitamininin besinlerden ayrılıp emilmesi zorlaşır. Uzun süreli mide koruyucu (asit baskılayıcı) ilaç kullanımı ve bazı şeker ilaçları emilimi daha da azaltır.
- Beslenme değişir: Diş sorunları, iştahsızlık, yalnız yaşama ve "bir çayla peynir yeter" öğünleri; et, yumurta, süt ürünleri, yeşil yapraklı sebze ve baklagil tüketimini düşürür.
- Gizli kan kaybı: Ağrı kesiciler ve kan sulandırıcılar mide-bağırsaktan sessiz kanamaya yol açabilir; demir eksikliğinin arkasında bazen araştırılması gereken bir bağırsak sorunu vardır.
- Kronik hastalıklar: Böbrek yetmezliği, kalp yetmezliği ve romatizmal hastalıklar kansızlığa katkıda bulunur.
Belirtiler neden "yaşlılıkla" karışır?
B12 ve demir eksikliğinin belirtileri; yorgunluk, çabuk yorulma, nefes darlığı, unutkanlık, dikkat dağınıklığı, denge bozukluğu, ellerde-ayaklarda uyuşma, ruhsal çökkünlük, iştahsızlık ve dilde yanmadır. Bunların her biri kolaylıkla "yaşından" ya da "demans başlangıcından" sayılabilir. B12 eksikliği tedavi edilmezse sinir sisteminde kalıcı hasara yol açabileceği için, unutkanlık ve denge bozukluğu olan her yaşlıda B12 düzeyi mutlaka bakılmalıdır.
Tedavi gerçekten fark yaratıyor mu?
Evet — ve bu, aynı ekibin izlem çalışmasıyla gösterildi. Demir eksikliği olan 81 yaşlı hasta, demir tedavisine başlandıktan yaklaşık altı ay sonra yeniden değerlendirildiğinde; yalnızca kan değerlerinde değil, el kavrama gücü, yürüme hızı, beslenme durumu, zihinsel test puanları ve günlük işleri (alışveriş, ilaç yönetimi, ev işleri gibi) yapabilme becerisinde anlamlı iyileşme görüldü. Yani doğru tanı konduğunda, altı ay içinde "yaşlandı" denilen bir kişinin işlevselliği ölçülebilir biçimde geri kazanılabiliyor.
Hangi tahliller istenmeli?
Yaşlıda yorgunluk şikâyeti değerlendirilirken tam kan sayımı tek başına yeterli değildir. Hekiminiz genellikle şunları birlikte ister: tam kan sayımı, ferritin ve demir parametreleri, B12 vitamini, folat, tiroid işlev testleri, böbrek ve karaciğer işlevleri, D vitamini ve gerekiyorsa iltihap göstergeleri. Kansızlık saptandığında nedenin araştırılması (özellikle demir eksikliğinde kaynak aranması) tedaviden ayrı düşünülemez.
Tedavi ve beslenme
- B12: Emilim sorunu olan yaşlılarda ağızdan yüksek doz veya iğne şeklinde verilebilir; hangi yolun seçileceğine hekim karar verir. Vejetaryen beslenenlerde ve uzun süre mide ilacı kullananlarda düzenli kontrol gerekir.
- Demir: Hap, şurup veya damar yolundan verilebilir; ağızdan demir mide rahatsızlığı ve kabızlık yapabilir, gün aşırı kullanım bazı hastalarda daha iyi tolere edilir. Hekimin belirlediği süreyi tamamlamak ve tedavi bitince depoların kontrol edilmesi önemlidir.
- Folat: Yeşil yapraklı sebze, baklagil ve tam tahıllarla desteklenir; eksiklikte kısa süreli takviye yeterli olur. B12 eksikliği dışlanmadan tek başına folat verilmesi sakıncalı olabileceğinden ikisi birlikte değerlendirilir.
- Kendi başınıza takviye almayın: Eksiklik olmadan alınan demir zararlı olabilir; "vitamin iğnesi" alışkanlığı tanıyı gizleyebilir.
Ne zaman geriatri uzmanına başvurmalı?
Birkaç haftadır süren açıklanamayan yorgunluk, yeni başlayan unutkanlık, denge bozukluğu, uyuşmalar, nefes darlığı ya da iştahsızlık varsa — özellikle çoklu ilaç kullanan ve mide koruyucu ilaç alan yaşlılarda — kapsamlı geriatrik değerlendirme önerilir. Kan tahlilleriyle birlikte kas gücü, yürüme hızı ve bilişsel durum ölçülür; eksikliklerin tedavisi ve altta yatan nedenin araştırılması birlikte planlanır.
Bu yazının dayandığı araştırmalar ve kaynaklar
- Yildirim T, Yalcin A, Atmis V, Cengiz OK, Aras S, Varlı M, Atli T. The prevalence of anemia, iron, vitamin B12, and folic acid deficiencies in community dwelling elderly in Ankara, Turkey. Arch Gerontol Geriatr. 2015;60(2):344-348. PubMed
- Selvi Öztorun H, Çınar E, Turgut T, Mut Sürmeli D, Bahşi R, Atmış V, Varlı M, Aras S. The impact of treatment for iron deficiency and iron deficiency anemia on nutritional status, physical performance, and cognitive function in geriatric patients. Eur Geriatr Med. 2018;9(4):493-500. PubMed
- World Health Organization. Haemoglobin concentrations for the diagnosis of anaemia and assessment of severity. Geneva: WHO; 2011.
- Stabler SP. Vitamin B12 deficiency. N Engl J Med. 2013;368(2):149-160.