Parkinson Hastası Ayağa Kalkınca Neden Başı Dönüyor?

Bilgi Köşesi · Ağustos 2026 · ← Tüm yazılar

Parkinson hastalığı denince akla titreme, yavaşlama ve donuk yüz gelir. Ancak hastaların ve yakınlarının günlük yaşamını en çok zorlayan sorunlardan biri "hareket dışı"dır: ayağa kalkınca gelen baş dönmesi, kararma ve düşmeler. Bunun nedeni, Parkinson'un yalnızca hareket sistemini değil, kalp ve damarları kontrol eden otonom sinir sistemini de etkilemesidir.

Araştırma: Parkinson'da kalp-damar otonom işlevleri

Doç. Dr. Volkan Atmış'ın ikinci yazar olduğu ve 84 yaşlı Parkinson hastası ile 58 sağlıklı kontrolün karşılaştırıldığı çalışmada, hem sempatik hem parasempatik otonom işlevler basit testlerle (ayakta tansiyon ölçümü ve EKG'ye dayalı testler) değerlendirildi. Sonuçlar netti: Parkinson hastalarında ortostatik hipotansiyon (ayağa kalkınca tansiyonun düşmesi) ve derin nefese kalp hızı yanıtında bozulma kontrollere göre belirgin biçimde sıktı. Daha da önemlisi, ortostatik hipotansiyonu olan Parkinson hastalarının yüzde 94'ünde yemek sonrası tansiyon düşmesi de vardı; ortostatik hipotansiyonu olmayanlarda bu oran yüzde 16'ydı. Araştırmacılar, bu sorunların ucuz ve kolay testlerle (ayakta tansiyon ölçümü, EKG) her Parkinson hastasında taranmasını önerdi.

Yeni bir bulgu: Klotho proteini

Aynı ekibin 2025'te yayımlanan ve 157 Parkinson hastası ile 157 sağlıklı kişiyi karşılaştıran çalışmasında, "yaş alma karşıtı" olarak bilinen ve sinir hücrelerini koruyucu etkisi olan alfa-klotho proteininin kandaki düzeyi Parkinson hastalarında belirgin düşük bulundu; demansı olan Parkinson hastalarında daha da düşüktü ve bellek testi puanlarıyla ilişkiliydi. Bu bulgu henüz araştırma aşamasındadır, ancak Parkinson ve bilişsel gerilemenin biyolojik izlerinin kanda aranabileceğini gösteriyor.

Baş dönmesi neden olur, neden tehlikelidir?

Sağlıklı kişide ayağa kalkınca damarlar refleks olarak daralır ve kalp hızlanır; böylece beyne giden kan korunur. Parkinson'da bu refleksler zayıflar; ayrıca Parkinson ilaçlarının bir kısmı tansiyonu düşürür. Sonuç: kalkınca kararma, dengesizlik, bayılma ve düşme. Yemek sonrası kanın sindirim sistemine yönelmesi de benzer bir düşüş yapar. Bu düşüşler kalça kırığı ve kafa travmasının en sık nedenlerindendir; ayrıca tekrarlayan beyin kansızlanması bilişsel işlevleri de olumsuz etkileyebilir.

Evde neler yapılabilir?

• Yavaş kalkın: Yataktan önce oturun, 1 dakika bekleyin, sonra ayağa kalkın; kalkınca birkaç saniye tutunarak durun.
• Bacak hareketleri: Kalkmadan önce ayak bileklerini çevirmek ve bacak kaslarını sıkmak kanı yukarı pompalar.
• Sıvı ve tuz: Gün içinde yeterli su için; tuz kısıtlaması hekiminizle yeniden gözden geçirilmelidir — Parkinson'da bazen tuz artırılır.
• Küçük ve sık öğünler: Büyük ve karbonhidrat ağırlıklı öğünler yemek sonrası düşüşü artırır; yemekten sonra bir süre oturun.
• Varis çorabı ve karın bandı: Kanın bacaklarda göllenmesini azaltır.
• Yatak başını yükseltin: 10–15 cm yükseltmek gece tansiyon dalgalanmasını azaltır.
• Sıcaktan kaçının: Sıcak banyo ve hamam damarları genişleterek düşüşü tetikler.
• Ayakta tansiyon ölçün: Oturur, ardından ayakta 1. ve 3. dakikada ölçüp kaydedin; hekiminize gösterin.

İlaçlar

Tansiyon düşmesi olan Parkinson hastasında hem Parkinson ilaçlarının hem tansiyon, idrar söktürücü ve prostat ilaçlarının dozu ve saati yeniden düzenlenebilir; gerektiğinde tansiyonu ayakta yükselten ilaçlar eklenir. Bu düzenleme mutlaka nöroloji ve geriatri iş birliğiyle yapılmalıdır; hiçbir ilaç kendi kararınızla kesilmemelidir.

Ne zaman geriatri uzmanına başvurmalı?

Parkinson hastasında ayağa kalkınca kararma, yemek sonrası uyku hâli ve baş dönmesi, düşme, bayılma, kabızlık, idrar sorunları veya yeni başlayan unutkanlık varsa nöroloji takibine ek olarak kapsamlı geriatrik değerlendirme önerilir. Otonom işlev testleri, ilaç düzenlemesi, düşme riski değerlendirmesi ve beslenme planı birlikte yapılır.